Free Jazz, het verhaal

uit: De boerderij en zijn luidruchtige bewoners 

Een fragment uit de boerderijbiografie van Erve de Mate, Hans Riesewijk (concept)

De geschiedenis van de Europese Free Jazz-stijl begint bij Pierre Courbois wanneer hij begin jaren zestig in de ban raakte van zijn eigen experimenten en de verrichtingen van medestrijders aan de andere kant van de oceaan. Die stroming werd door de Amerikanen als eersten Free Jazz genoemd. Vooral de muziek van Ornette Coleman en Cecil Taylor inspireerde hem. 

Deze nieuwe stroming kende geen akkoordenschema en het was vooral de tijdgeest van begin jaren zestig die daar ruimte voor bood. De jonge drummer greep de kans die ontwikkeling beter te leren kennen met beide handen aan. Hij kocht de langspeelplaten van Amerikaanse avant-gardisten en gaf daar een eigen interpretatie aan door niet alleen het akkoordenschema los te laten, maar ook het vaste ritme. Voeg daarbij dat iedereen mocht soleren op een zelf te bepalen moment en de muzikale vrijheid lachte hen toe. Ten slotte schrapte hij ook afspraken over begin en einde van een stuk en andere standaarden die tot dan toe gebruikelijk waren. Niets was te gek. 

Op een gegeven moment werden zelfs repetities afgeschaft om te voorkomen dat er twee keer hetzelfde werd gespeeld. Courbois’ naam werd snel bekender in de jazzwereld door zijn explosieve stijl van musiceren en de groeiende populariteit van Free Jazz-concerten. Courbois en zijn band speelden door heel Europa in grote en kleine zalen en vooral op jazzfestivals. Zijn populariteit en het aantal liefhebbers van Free Jazz nam in rap tempo toe. 

Dat Pierre Courbois goed bij zijn muziekcollega’s lag, bewijst wel dat in mei 1968 een benefietconcert voor hem werd georganiseerd in het Arnhemse Musis Sacrum, waar vele musici, schrijvers, dichters en andere kunstenaars belangeloos aan meewerkten om geld in te zamelen voor een nieuwe auto omdat zijn eigen auto was gestolen. 

Pierres studie als goudsmid kwam in zijn muzikale ontwikkeling goed van pas, want daardoor was hij technisch in staat zijn drumstel eigenhandig uit te breiden met nieuwe snufjes die hem extra klankmogelijkheden boden.                           
Al experimenterend ontstond onder zijn leiding een nieuwe succesvolle stroming in de jazz. Tegelijk was het ook zijn antwoord op de Amsterdamse interpretatie van de Amerikaanse Free Jazz-stijl zoals die door Breuker en Mengelberg werd vertolkt. Pierre Courbois noemde zijn eigen benadering de Europese Free Jazz en zijn band kreeg de naam Free Music Quintet. 

De kenmerken van de Europese Free Jazz-stijl golden als een ideologische bevrijding in de tot dan toe geordende jazzwereld. Ze werden tegelijk een exponent van de tijdgeest die ook de popmuziek van de jaren zestig had overspoeld. De jazz kreeg een ruimer klankenpalet en expressie werd boven techniek verheven. 

Free Jazz was niet voor iedereen makkelijk te begrijpen en daardoor minder toegankelijk voor het grote publiek. Het gros van de tieners uit de jaren zestig had genoeg aan wat de popmuziek hen bood. Die was voorspelbaar en kon gemakkelijk worden meegezongen dankzij de bekende structuur van couplet en refrein. Bij Free Jazz lag dat anders. Die kent juist geen vaste structuur. Stukken beginnen en eindigen wanneer het gebeurt en alles daartussen wordt bepaald door invallen en toevalligheden. Per definitie is er geen plaats voor een bandleider. Je zou het muzikaal anarchisme kunnen noemen, of zoals een impresario eens verzuchtte:
 ‘Pierre Courbois speelt altijd wat anders dan waar je hem voor inhuurt.’ 

Die vrije omgeving sprak de jonge Courbois aan en zo creëerde hij het Europese antwoord op niet alleen de Amerikaanse variant, maar ook op het Amsterdamse jazzbolwerk ICP (Instant Composers Pool), dat hij niet alleen als decadent maar ook als bevoorrecht beschouwde omdat ze betere contacten hadden om aantrekkelijke muzieksubsidies binnen te halen. Dat stak Pierre en was voor hem een belangrijke motivatie om de band Free Music Quintet op te richten en daarmee een tegenbeweging te starten.